PDA

توجه ! این یک نسخه آرشیو شده میباشد و در این حالت شما عکسی را مشاهده نمیکنید برای مشاهده کامل متن و عکسها بر روی لینک مقابل کلیک کنید : فصل 21: کتاب سیستان در گذر زمان (قلعه ها، بناها، آتشگاه ها و تپه های باستانی سیستان)



Mehdi
09-01-2013, 04:26 PM
تپه طالبخان
تپه طالبخان با ارتفاع هشت متر و گستره نيم هكتار در 70 كيلومتري زابل در حاشيه جاده زابل ـ‌زاهدان واقع شده است. تاكنون در دو فصل كاوش در اين تپه تاريخي به عنوان يكي از تپه هاي اقماري شهر سوخته آثار مختلف معماري، سفال، فلاخن و پيكرك مربوط به دوره هاي تاريخي شهر سوخته كشف شده است. در تپه‏ی طالب خان، آثار معماری، تنور‎ها و اجاق‎هایی که در داخل اتاق‎ها قرار داشتند نیز کشف شد.


انسان شناسان دلايل کم خونی را در اسکلت يک کودک 4500 ساله تپه طالب خان را پيدا کردند.


كودك چهار هزار وپانصد ساله اي كه بقاياي اسكلت او اكنون در تپه طالب خان كشف شده است، در اثر بيماري وخيم كم خوني جان خود را از دست داده است. باستان شناسان اعتقاد دارند اين موضوع مي تواند سرآغاز فصل جديدي از شناسايي مرگ كودكان در تاريخ ايران باستان باشد. در سومین فصل کاوش، کشف یک نمونه اسکلت دختر بچه در زیر دیوار در حالی که پارچه ای به دور بدن او پیچیده بودند، شگفتی باستان‎شناسان را برانگیخت. اسکلت دیگر آن قدر کوچک است که هیات باستان‎شناسی احتمال می‎دهد متعلق به یک جنین ‎باشد.


خبرگزاري ميراث فرهنگي _ مطالعات انسان شناسي روي اسكلت كودكي كه به تازگي در تپه طالب خان سيستان كشف شده است نشان مي‌دهد اين كودك حدود چهار هزار وپانصد سال پيش از بيماري كم خوني وخيم رنج مي‌برده و در اثر ) جان خود را از دست داده است. B12 ) کمبود ويتامين ب دوازده


فرزاد فروزانفر، مدير دفتر انسان شناسي پژوهشكده باستان‌شناسي كه مطالعه روي اين اسكلت را به تازگي پايان برده دراين‌باره گفته اند: مرگ اين کودک درسن پنج سالگي بوده و بعلت فوق بوده است.


وي افزود: توضيح اينکه اين بيماري در نتيجه اختلال در پلاکت‌هاي خون و گويچه‌هاي سرخ و سفيد خون پديد مي‌آيد و علت آن کمبود ويتامين ب دوازده است.
در سومين فصل کاوش هاي باستان شناسي تپه طالب خان که از سوي دانشگاه زابل صورت گرفته، در زير يک ديواره مسکوني در راس تپه و در عمق 120 سانتيمتري تدفين تاق باز این کودک مشاهده شد.


اين تدفين و شواهد مربوط نشان مي دهد که سکونت در اين تپه مربوط به دوره هاي پس از متروک شدن شهر سوخته است.
شواهد كم خوني روي جمجه اين كودك باقي مانده و نشان مي‌دهد كه به علت عواملي كه هنوز شناخته نشده، كم خوني بسيار وخيمي جان كودك را گرفته است.
تپه طالب خان که در 15 کيلومتري شهرسوخته قرار دارد، ظاهرا يک تپه اقماري در محدوده شهر سوخته است.





قلعه تيمور زابل:
قلعه اي است در بخش شهركی و نارويي و در 27 كيلومتري زابل واقع است اين قلعه به دوره اشكاني ـ ساساني منسوب است.

مجموعه هاي تپه هاي تخت عدالت شاه
مجموعه هاي تپه هاي تخت عدالت شاه مربوط به سده هاي ميانه دوران هاي تاريخي پس از اسلام است و در شهرستان زابل بخش ميانكنگي روستاي تخت عدالت شاه واقع شده و اين اثر در تاريخ 7 مهر 1381 با شماره ثبت 6491 به عنوان يكي از آثار ملي ايران به ثبت رسيد.


تپه های بي بي دوست:
در فاصله دو كيلومتري قلعه تپه مجموعه اي از آثار دوران اسلامي وجود دارد كه دامنه و گستره اين آثار تا زيارتگاه بي بي دوست ادامه پيدا مي كنند. اين آثار و باقي مانده هاي خرابه هاي موجود بدون شك متعلق به دورن اسلامي منطقه هستند و به شدت آسيب ديده و فرسوده شده اند. برخي از آثار معماري به روشني نشان دهنده وجود برجهاي دفاعي گوناگون است كه به عبارت ديگر مي تواند به اين معنا باشد كه در دوران اسلامي شايد از دوره صفاريان به بعد، منطقه مرتب مورد تعدي و تهاجم بوده است و اهالي براي دفاع از خود مجبور به ساختن برج و حصار بوده اند گفته مي شود كه در اين منطقه سرعت وزش باد بيشتر از هر جاي ديگر ايران است و همين سرعت وزش باد باعث تخريب شديد آثار موجود در اينجا شده است. سفالهاي بي بي دوست از نوع سفال لعابدار دوران اسلامي است.

پاي رخش رستم:
حدود دو كيلومتري جنوب غربي حوضدار آثاري در روي يك برجستگي به بلندي 6 متر وجود دارد كه به شكل يك تراس قرار گرفته است. بقاياي آثار ديگري كه از خشت ساخته شده است نيز در همين جا ديده مي شود. سفال اين محوطه ازدوران ساساني و اسلامي است.


تپه آتش:
دوران آغاز تاريخي و هزاره سوم پيش از ميلاد


تپه هاي ( تاسوكي ):
دوران آغاز تاريخي و هزاره سوم پيش از ميلاد


تپه دش:
محل كوره هاي پخت سفال متعلق به دوران آغاز تاريخي و هزاره سوم پيش از ميلاد.


تپه رندان يا رنده:
حدود 8 كيلومتري شمال بي بي دوست و در باتلاقهاي حاصله از سيلهاي رود پريان، تپه كم ارتفاع رندان قرار دارد. در اين جا باقي مانده هايي از يك قلعه چهار گوش ديده مي شود كه با نام قلعه رندان يا رنده ناميده مي شود. در هر گوشه از زاويه هاي چهار گانه اين قلعه توده هاي گل وخشت بسياري ديده مي شود كه به احتمال زياد بقاياي برجهاي دفاعي قلعه بوده اند.


قلعه سكوهه يا سه كوهه یا سکوه:
روستای سه کوهه يكي از آبادي هاي بسيار قديمي سيستان و مربوط به دوران قاجار است كه در 30 كيلومتري جنوب غربي زابل واقع شده است که این قلعه برفراز بلندی موجود در آن ساخته شده است.
بناي اصلي آن از سه قسمت به هم پيوسته ارگ جنوبي، ارگ شمالي و ارگ ميداني تشكيل شده است.


ارگ جنوبي:
شامل يك حياط مركزي با مجموعه اي از اتاق ها در اطراف و يك ايوان بلند و باريك در ضلع شمالي مي باشد ومتعلق به حاكم آن زمان بوده است.


ارگ شمالي:
اين قسمت معروف به فلك سر ( ملك سار ) است و از وسعت كمتري نسبت به ارگ جنوبي برخوردار است. اين قسمت استراحتگاه حاكم و همراه او بوده است.نماي بيروني چند ضلعي و تمام سطح گنبد و طاق هاي آن پوشيده است.


ارگ ميداني (ميدان مركزي ):
قلعه نسبتا بزرگي است كه حد فاصل ارگ جنوبي و ارگ شمالي است و در داخل آن اتاق هايي وجود دارد كه جايگاه خادمان و محافظان حاكم بوده است.
ويژگي معماري:‌ مصالح مورد استفاده از كاهگل، خشت خام و ملاطهاي گچ و خاك مي باشد.
ويژگي مهم:
- مركز برافراشتن پرچم ايران در مبارزات با استعمار انگليس در منطقه
- آخرين حاكم سيستان در دوران قاجاريه
- ثبت شواهد باستان شناسان مبني بر ادامه روند تكامل معماري در منطقه






قلعه رستم:
قلعه رستم در 70 كيلومتري جنوب غربي شهر زابل قرار دارد و در حال حاضر در اثر عوامل جوي به ويرانه اي تبديل شده است و چهار برج و دروازه ورودي آن قابل مشاهده است البته اسكلت بندي بسياري از بناهاي آن از جمله طاق ها و آب انبار پا برجاست و احتمال داده مي شود چهارصد و تا پانصد سال پيش متروك گرديده است. علاوه بر عامل مذكور تغيير مسير رودخانه هيرمند نيز سبب خرابي آن شده است در اين قلعه تا كنون كاوش باستان شناسي علمي صورت نپديرفته اما تكه هاي سفال لعابدار و بدون لعاب ريخته شده حكايت از تاريخ طولاني دارد.
در حال حاضر نماي خشت و گلي آن و عظمت آن در بيابان منظره اي زيبا به وجود آورده است كه چشم هربيننده اي را به خود جلب مي كند.
قلعه رستم بنايي وسيع و مربوط به دوران اسلامي است در اين منطقه بقاياي يك شهر باستاني با آجر كاري و ساختمان هاي متعدد و سر در ورودي، ‌برج نگهباني و 15 برج دفاعي است.
اين قلعه بزرگترين قلعه دوران اسلامي در اين منطقه و عظمت آن جنبه افسانه اي و نسبت دادن آن به نام آورترين شخصيت سيستان يعني رستم شاهنامه است. مجموعه اي حدود 15 تپه مربوط به پيش از تاريخ نيز در اين منطقه وجود دارد. باستان شناسان تعدادي سكه نقره مربوط به پوراندخت پاشاده ساساني در اين منطقه كشف كرده اند.





قلعه ترقون:
قلعه ترقون يكي از هفت قلعه دلتاي جنوبي هيرمند است كه در روزگاران كهن بنا گرديد مردم محل آن را زادگاه رستم مي پندارند قلعه ترقون كه ظاهرا در سال 875 ه. ق به دستور تيمور لنگ منهدم شد هميشه آباد بوده واز قلعه هاي مهم سيستان به شمار رفته است. در وسط جزيره ترقون و شيب شمالي آن شاخه اي از رود بيابان جريان داشت كه آثار آن موجود است.
شاخه ي مزبور انتهاي شمال خاوري قلعه ي ديگري بود كه از باختر آن گذشته به دره اي بزرگ ممتد مي شده است . اين نقطه اتصال در خاور محلي بود كه در انتهاي جلوي دشت ميدان زرخيزي را در بر مي گرفت و بدين ترتيب ناحيه ترقون را از " گنا " در باختر ترقون جدا مي كند.


قلعه چپو:
قلعه چپو در شمال خاور نادعلي ( كي = زرنج )(هم اکنون در افغانستان) و جنوب خاوري قلعه بلان واقع است. ديوارهاي آن فروريخته و به صورت تپه درآمده اند و تنها يك دروازه آن هويدا است. اين قلعه از خشت خام و مقدار كمي آجر پخته ساخته شده است.
كاخ مياني قلعه اي كه از اطراف احاطه شده معدوم گرديده و به صورت تلي به ارتفاع 15 متر درآمده است در ضلع باختري قلعه چپو آثار دو ساختمان ديده مي شود. پيرامون اين ساختمان ها تپه هاي زيادي وجود دارد


قلعه سام:
قلعه سام در 28 كيلومتري جاده زاهدان‌ـ زابل واقع شده و همانند ذوزنقه نامنظم است طول قلعه از خاور به باختر 376 متر و از جنوب به شمال 196 متر است. اين قلعه داراي دو دروزاه شمالي و جنوبي است كه هر كدام داراي دو برج نگهباني است.
مجموعه برج هاي آن بالغ بر 36 است كه دور قلعه قرار دارند. 9 برج آن بزرگ و در گوشه هاي قلعه و 27 برج آن كوچك و در پيرامون قلعه واقع شده اند. قلعه سام از گل دولایه بنا گرديده و مربوط به دوران اشكاني است. اين قلعه به نام جد رستم بنا گرديده، پس از تغيير مسير رودخانه هيرمند با سيل و فشار آب ويران شد.
اين قلعه در 4 كيلومتري سكوهه قرار دارد شكل قلعه مستطيل شكل است و داراي ديوارهاي پهن و بزرگ و خشتي و گلي و همچنين داراي دورازه و برج هاي متعدد است.
كلنل تيت انگليسي و والتر سرويس آمريكايي از اين قلعه بازديد كرده اند. به گفته كلنل تيت در سده نوزدهم نهري از نزديك اين قلعه جاري و به طرف دهكده ورمال ادامه داشته است. بر اثر كاوش باستان شناسان در طبقه زيرين اين بنا نوشته اي يوناني متعلق به دوران پارت ها كشف شده است.طبقه بالايي اين بنا متعلق به دوران ساساني است.




قلعه مچي:
در ناحيه ي حوضدار در 60 كيلومتري جنوبغربي شهرستان زابل حد فاصل شهر سوخته و تاسوكي در سمت راست جاده زابل به زاهدان در مختصات 45..30 عرض شمالي و 61 درجه و 25 دقيقه طول شرقي قرار گرفته است.
تاريخچه ي بنا: آغاز حيات منطقه از اواخر دوره ساساني شروع و در زمان صفوي به اوج مي رسد.
مشخصات بنا: اين بنا از جمله بناهاي داراي پلان دو ايواني مي باشد فرم كلي بنا به صورت تقريبا مربع مي باشد در ساخت بنا تماما از خشت و گل استفاده شده است وبه دو قسمت تقسيم مي شود:
1. بناي اصلي قلعه يا كاخ
2. معماري الحاقي خارجي بنا
عوامل تزيين شده ونوع آنها:
با توجه به اينكه تنها مصالح معماري بكار رفته در بنا خشت و گل مي باشد تزييات ساده اي نيز با استفاده از اين مصالح ايجاد شده كه مي توان به تزئينات خشتي چليپا شكل نماي خارجي با تزئينات نيم ستونهاي گلي در نماي خارجي ايوانهاي شمالي و جنوبي قلعه اشاره نمود.
اين قلعه و بناهاي وابسته به آن در سه كيلومتري شرق حوضدار سيستان و 6 كيلومتري شهر سوخته و 70 كيلومتري جنوبغربي زابل قرار دارد. اين قلعه مقر و كاخ خاندان رئيسي، فرمانرويان جنوبي سيستان مي باشد كه از خشت و گل ساخته شده است. ارتفاع ايوان شمالي اين قلعه از زمين 10 متر و دهانه آن 7/5 متر پهنا دارد. در اين منطقه باقي مانده يك آسياب بادي نيز وجود دارد كه نمونه هاي آن در دوران اسلامي ودر تمام نقاط سيستان وجود داشته است.
در جنوبغربي اين قلعه و به فاصله 3 كيلومتري آن تعدادي تپه كوچك وجود دارد كه سفال هاي كشف شده مربوط به دوران پيش از تاريخ است. در اين منطقه كتيبه اي از سال 1130 هجري قمري ( 1717 ميلادي ) مربوط به مير جعفر خان كشف شده است.






آتشگاه و قلعه كله كنگ:
اين مكان باستاني كه به دوره اشكاني، ساساني بر ميگردد، يكي از 3 آتشگاه فعال و بزرگ شرق ايران در زمان زرتشت بوده است در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده منطقه مسكوني زرتشتيان بوده است كه نياز به پژوهش باستان شناسي وسيع دارد. قلعه كله كنگ كه در روستاي كله كنگ قرار گرفته است از آثار شاخص شهرستان زهك مي باشد كه محل سكونت خوانين نارويي در اين منطقه بوده است معماري زيبا برگرفته از ويژگيهاي بومي و شهري با مصالح چينه، خشت و گل در 4 سال قبل سكونتگاه خوانين منطقه بوده است.





قلعه كهك كهزاد:
قلعه كهك كهزاد اين قلعه و دژ نظامي در نزديكي رودخانه هيرمند سيستان و در 40 كيلومتري جنوبشرقي زابل قرار دارد كه شرقي ترين مرز مشترك ايران و افغانستان است.
آثار معماري
عناصر اصلي شامل ساختمان مركزي، برج و باروي قلعه است ساختمان مركزي آن در ضلع شمالي قرار دارد و اتاق هاي آن در دوطبقه است قلعه مذكور با توجه به نوع ساخت و با در نظر گرفتن موقعيت استراتژيكي به يك دژ نظامي شبيه است.
ذوالفقار كرماني در كتاب جغرافياي نيمروز مي نويسد: اين قلعه در روي تپه واقع شده است و اين قلعه را حشمت الملك جهت حافظ و حراست بند ( سد ) سيستان ساخته است.
• داستان کک کهزاد
قلعه کک کهزاد یکی از دو قلعه ای میباشد که بر فراز کوهی کوچک قرار دارد. قلعه دیگر را مردم به دختر کک نسبت داده اند. این دو قلعه توسط پل متحرکی بهم وصل می شده.


ظاهرا کک (kok) مرد جنگ آور ولی راه زنی بود، که زال پادشاه زابلستان، از دستش به ستوه آمده بود و برای آنکه راه های تجاری، مخصوصا راه زابلستان و هندوستان، از دست او در امان باشد، زال باژ(باج) هنگفتی متقبل شده بود. تا آنکه رستم فرزند وی بدنیا آمد و زال تا دوازده سالگی رستم را از داستان کک کوهزاد بی خبر گذاشت. اما رستم روزی در بازارهای نیمروز می گذشت که ناگاه اسم کک را از زبان مردم شنید و با اطلاع از موضوع و با یاری کشواد و میلاد به عزم رزم با کک کمر بست و همان شب پنهانی از شهر بیرون رفت و سرانجام کک را که مردی نیرومند و رزم آور بود با برادرزاده اش بهزاد از پای در آورد. از همینجا بود که شهرت و آوازه رستم آغاز شد.


داستان کک کهزاد را فردی ناشناس که گفته میشود مربوط به زمان مغولان بوده است در قالب شعر و به تقلید از شاهنامه به نظم در آورده است و شامل تقریبا هفتصد بیت میباشد و نوعی حماسه محسوب میشود.


ابیات آغازین این داستان:


چنین گفت دهقان دانش پژوه _ / _ مراین داستان را ز پیشین گروه
به نزدیک زابل به سه روزه را _ / _ یکی کوه بد سر کشیده بماه
یکی قلعه بالای آن کوه بود _ / _ که آن حصن از مردم انبوه بود
مر آن حصن را نام ((مرباد)) بود _ / _ ازو جان نابخردان شاد بود
بدژ در یکی زورمند جای داشت _ / _ که در رزم با اژدها پای داشت
وی را نام بودی ((کک کهزاد)) _ / _ بگیتی بسی رزم بودش بیاد
نریمان نتابد با او بجنگ _ / _ که در جنگ رفتی همیشه "بگنگ"
چنان بود که هر سال ده چرم گاو _ / _ پر از زر گرفتی همی باژو ساو
همیداد این باژ را زال زر _ / _ دگر مه بمه هدیه ها بی ثمر
که در زابلستان نبندد راه _ / _ زند تا در هندوان با سپاه




قلعه تپه:
قلعه تپه، تپه اي تقريبا گرد و مرتفع در منطقه بي بي دوست و نزديك به زاهدان كهنه است كه ديوارهاي خشتي آن را محصور كرده است. اين ديوارها حدود 30 متر ارتفاع دارد از آثار كشف شده مي توان به سفال هاي نخودي و قرمز و تعدادي سفال لعاب دار اشاره نمود. با توجه به اين آثار چنين استنباط مي شود كه اين آثار مربوط به دوره ساساني مي باشد سفال هاي كشف شده شبيه سفال هاي كشف شده در كوه خواجه و تپه شهرستان مي باشد.
معروفترين باستان شناساني كه در اين منطقه كاوش كرده است مي توان به امبرتو شراتوی ايتاليايي اشاره نمود.





قلعه رامرود:
قلعه رامرود اين قلعه در 95 كيلومتري جنوبغربي شهرستان زابل و در محدوده تاسوكي قرار دارد.
پيشينيه تاريخي
محمد اعظم سيستاني در كتاب سيستان بعد از اسلام، در مورد قلعه آورده است قلعه فرخ قلعه ترقون خرابه هاي كندرك در امتداد قلعه رامرود وآثار تاريخي آن متعلق به بعد از دوره تيمور ميباشد.
در اين منطقه وجود سفال هاي دوره ايلخاني و دوره تيموري و همچنين كشف چيني هاي آبي، سفيد و ظروف زرين فام دوره صفوي نشان از آبادي اين منطقه در آن زمان را دارد.
معماري
اين قلعه به صورت چند ضلعي نامنظم مي باشد و مجموعه اصلي قلعه از دو قسمت تشكيل شده كه دور تا دور هر يك را برج و باروي در بر گرفته است. قسمت مركزي و شمالغربي قلعه شامل يك محوطه بزرگ و رواق هايي با قوس هلالي در مجاور حصار قلعه وجود دارد.
در قسمت جنوبغربي آثار سه واحد كوزه پزي به صورت پراكنده ديده مي شود
در بخش شرقي قلعه، دو ساختمان منفرد وجود دارد كه از لحاظ معماري با اهميت است.يكي از اين گنبد ساختمان ها از خارج با نقشه هشت ضلعي و از داخل گنيد چليپايي مي باشد.

تپه هاي ژاله اي:
به فاصله 5/5 كيلومتري جنوب شرق زابل در سه راه جاده زابل به زهك در طول جغرافيايي 24.. 31 و عرض جغرافياي 3/48 32 61 قرار گفته است.
تپه هاي ژاله اي شامل تپه هاي مشخص با ارتفاع بيش از 2 متر از سطح زمينهاي اطراف مي باشد تپه هاي شماره 1 و با وسعت در حدود 50* 120 متر در شمال تپه هاي 2 و 3 در شمال محوطه ژاله اي قرار دارد بر روي اين تپه سفالهايي با لعاب سبز و سفيد و نيز يك قطعه سفال كتيبه دار مشاهده شده است كه به خط كوفي تزيين شده است. و شيوه تزيين آن شيوه زير رنگ يا زير لعاب است.
ارتفاع اين تپه 500 متر از سطح دريا است و در مسير جاده انحرافي خاكي از جاده اصلي زابل زهك قرار دارد شكل اين تپه بيضي شكل است و تپه هاي كوچكتري در اطرافش به چشم مي خورد تپه هاي ژاله اي (2) هم در قسمت شرق تپه ( 1) واقع شده است و روي آن آثار و بقاياي معماري ديده مي شود كه از خشت است و احتمالا مربوط به دوره هاي جديد تر مي باشد روي اين تپه نيز آجرهاي مستطيلي شكل به ضخامت حدود 5 الي 6 سانتي متر است وسعت اين تپه هم در حدود 15* 20 متر مي باشد و در فاصله 350 متري تپه شماره ( 1) قرار دارد بر روي اين تپه نيز آثار و بقاياي فرهنگي از جمله سفالايي با لعاب سفيد و سبز و نخودي و قرمز ساده به چشم مي خورد.
ويژگي اثر: وجود تكه سفال كتيبه دار خط كوفي و نيز سفال شاخص قرون اوليه

تپه شهرستان:


مسجد شاه علي:
اين مسجد در سال 847 هجري به امر ملك شمس الدين علي ساخته شده است. از آنچه كه به رضا و رغبت به زيارتگاه اهدا شده دو لوح حكاكي شده است كه به اواسط قرن نهم هجري تعلق دارند و حكاكي جالبي بر روي آنها صورت گرفته است طبق ترجمه آقاي « ا.ج.ايلس » از كارشناسان معروف موزه بريتانيا يكي از دو لوحي است كه نشان مي دهد بنا توسط فردي از خاندان ملوك سيستان به نام « شاه علي » احداث شده است و لوح ديگر يادبود وفات « امير غياث الدين محمد كياني » سركرده شاخه كوچكي از خاندان ملوك سيستان بوده است.





گردآورنده: دکتر محمدعلی رئوفی

alileilasaba
31-01-2013, 01:09 PM
ایول مهدی عزیز:1: